Force Majeure Clauses — การคุ้มครองในสัญญาเช่าเครื่องจักร

เขียนโดย Paradorn Wannasung · Master’s in Marketing Communication · AERZEN Rental Thailand

ตามที่ AERZEN ออกแบบมาตั้งแต่ปี 1864 ความน่าเชื่อถือของอุปกรณ์เป็นสิ่งสำคัญ แต่ความน่าเชื่อถือของสัญญาก็สำคัญไม่แพ้กัน โดยเฉพาะเมื่อเกิดเหตุการณ์ที่ไม่คาดคิด

สำหรับ procurement manager ที่กำลังจะเซ็นสัญญาเช่า blower หรือ compressor ระยะยาว คำว่า “force majeure” ในสัญญาดูเหมือนเป็นมาตรฐานที่ copy มาจาก template ทั่วไป แต่ในความเป็นจริง clause นี้คือกลไกที่กำหนดว่า “ใครแบกรับความเสี่ยงอะไร เมื่อสิ่งที่ไม่มีใครควบคุมได้เกิดขึ้น”

การไม่อ่าน force majeure clause อย่างละเอียดก่อนเซ็นสัญญา อาจทำให้คุณพบว่า เมื่อน้ำท่วม โรงงาน หรือ supply chain หยุดชะงักจากเหตุสุดวิสัย ความรับผิดชอบตกที่คุณมากกว่าที่คาดไว้

Force Majeure คืออะไรในบริบทกฎหมายไทย

Force majeure (เหตุสุดวิสัย) ในกฎหมายไทยอ้างอิงตาม ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 8 ซึ่งนิยามว่า:

“เหตุสุดวิสัย หมายความว่า เหตุใด ๆ อันจะเกิดขึ้นก็ดี จะให้ผลพิบัติก็ดี เป็นเหตุที่ไม่อาจป้องกันได้ แม้ทั้งบุคคลผู้ต้องประสบหรือใกล้จะต้องประสบเหตุนั้น จะได้จัดการระมัดระวังตามสมควรอันพึงคาดหมายได้จากบุคคลในฐานะและภาวะเช่นนั้น”

โดยสรุป เหตุสุดวิสัยต้องครบ 3 องค์ประกอบ:

1. ไม่สามารถคาดหมายได้ ล่วงหน้าตามสภาพปกติ
2. ไม่สามารถป้องกันได้ แม้จะระมัดระวังตามสมควร
3. ไม่ได้เกิดจากความผิดของคู่สัญญา

ตัวอย่างเหตุการณ์ที่มักถูกรวมใน force majeure clause ในสัญญาเช่าเครื่องจักร:

• ภัยธรรมชาติ (น้ำท่วม แผ่นดินไหว พายุ)
• โรคระบาด (pandemic, epidemic)
• ความขัดแย้งด้วยอาวุธ สงคราม
• การประท้วง จลาจล
• คำสั่งทางราชการที่ทำให้ไม่สามารถปฏิบัติตามสัญญาได้ (เช่น คำสั่งปิดโรงงานจากหน่วยงานรัฐ)

สิ่งที่ Force Majeure ไม่คุ้มครอง — สิ่งที่ Procurement ต้องเข้าใจให้ชัด

ความผิดพลาดที่พบบ่อยคือการสมมติว่า force majeure clause ครอบคลุมทุกเหตุการณ์ที่ไม่พึงประสงค์ ในความเป็นจริง มีหลายสถานการณ์ที่ ไม่ถือว่า เป็น force majeure:

ในบริบทสัญญาเช่า blower: ถ้า rental provider ส่งเครื่องช้าเพราะ logistics ติดขัดจาก port congestion ทั่วไป (ไม่ใช่ภัยพิบัติ) นั่นไม่ใช่ force majeure — supplier ยังมีหน้าที่ต้องแก้ไขหรือชดเชย

โครงสร้าง Force Majeure Clause ที่ดีในสัญญาเช่าเครื่องจักร

Force majeure clause ที่เขียนดีควรมีองค์ประกอบ 5 ส่วน:

ส่วนที่ 1 — Definition (นิยาม)

ระบุรายการเหตุการณ์ที่ถือว่า force majeure อย่างชัดเจน ทั้ง exhaustive list (รายการครบ) หรือ illustrative list (ตัวอย่างไม่ครบ) สำหรับสัญญาเช่าเครื่องจักร แนะนำ illustrative list พร้อม catch-all phrase แต่ catch-all ต้องตีความให้แคบ (ejusdem generis principle — เหตุการณ์ catch-all ต้องเป็น nature เดียวกับที่ list ไว้)

ส่วนที่ 2 — Notice Requirement (การแจ้งเตือน)

กำหนดว่าฝ่ายที่ได้รับผลกระทบต้องแจ้ง force majeure ภายในกี่วัน (ทั่วไป 5–14 วันทำการ) ถ้าไม่แจ้งภายในกำหนด อาจสูญเสียสิทธิ์อ้าง force majeure บางสัญญาระบุว่า ถ้าไม่แจ้งทันเวลา ถือว่าไม่มีสิทธิ์ได้รับการยกเว้น

ส่วนที่ 3 — Obligation to Mitigate (หน้าที่บรรเทา)

ทั้งสองฝ่ายมีหน้าที่ใช้ความพยายามที่สมเหตุสมผลในการบรรเทาผลกระทบจาก force majeure ไม่ใช่ “นั่งรอให้จบ” supplier ต้องพยายาม source replacement unit, reroute logistics, ฯลฯ

ส่วนที่ 4 — Duration and Termination Right (ระยะเวลาและสิทธิ์ยกเลิก)

กำหนดว่าถ้า force majeure ดำเนินนานเกิน X เดือน (ทั่วไป 3–6 เดือน) ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งมีสิทธิ์ terminate โดยไม่มี penalty ข้อนี้สำคัญมากสำหรับ procurement — ถ้าไม่มีข้อนี้ คุณอาจติดสัญญาเช่าโดยไม่ได้รับเครื่องและไม่สามารถยกเลิกได้

ส่วนที่ 5 — Payment Obligation During Force Majeure

ข้อที่ต้องเจรจาอย่างชัดเจน: ระหว่าง force majeure คุณยังต้องจ่ายค่าเช่าไหม?

ตัวเลือกที่พบในสัญญาเช่าเครื่องจักร:

• Suspend payment — ไม่จ่ายระหว่างที่เครื่องไม่สามารถใช้งานได้
• Reduced payment — จ่าย stand-by rate ที่ต่ำกว่า operational rate
• Full payment — เครื่องยังอยู่ในความดูแลของผู้เช่า แม้จะใช้ไม่ได้

สำหรับสัญญาเช่า blower/compressor แนวปฏิบัติที่เป็นธรรม: ถ้า force majeure ทำให้เครื่องไม่สามารถส่งได้ (supplier side) — ไม่ควรมี payment obligation ถ้า force majeure เกิดที่ site ของผู้เช่า และเครื่องอยู่ที่ site แล้วแต่ใช้ไม่ได้ — ขึ้นกับ risk allocation ที่เจรจา

เคสในอุตสาหกรรม: น้ำท่วมและสัญญาเช่า Blower (TEACHING_SAMPLE)

บริบท (anonymized): โรงงานผลิตในภาคกลางที่มีสัญญาเช่า blower 12 เดือนประสบอุทกภัยจากพายุ ทำให้ utility room ที่ติดตั้งเครื่องเสียหาย เครื่อง blower ไม่สามารถใช้งานได้เป็นเวลา 6 สัปดาห์

ปัญหาจาก clause ที่ไม่ครบถ้วน:

• สัญญาไม่ระบุ notice period สำหรับ force majeure อย่างชัดเจน
• ไม่มี payment suspension clause — supplier อ้างว่าผู้เช่าต้องจ่ายค่าเช่าต่อเนื่องตลอด 6 สัปดาห์
• ไม่มี termination right เมื่อ force majeure เกิน threshold

ข้อเรียนรู้สำหรับ procurement:

• Clause ที่ไม่ระบุ notice period ให้ฝ่ายผู้เช่ามีช่องเจรจา แต่ไม่มีสิทธิ์ชัดเจน
• การไม่มี payment suspension ทำให้ผู้เช่าต้องเจรจาทุกรายเดือน — ใช้เวลาและเพิ่ม dispute risk
• แนะนำให้เพิ่ม clause ทั้ง 5 ส่วนตั้งแต่ต้นสัญญา

แนวทางที่ดีกว่า: ก่อนเซ็นสัญญา procurement ควรตรวจ clause ทั้ง 5 ส่วนข้างต้น และเจรจาให้ครบก่อนสัญญามีผลบังคับ

ประเด็น Pandemic และ Digital Disruption — Force Majeure รุ่นใหม่

ประสบการณ์จาก COVID-19 ทำให้สัญญาเช่าเครื่องจักรหลายฉบับใน 2021–2023 ต้องถกเถียงว่า pandemic เป็น force majeure หรือไม่ และถ้าเป็น force majeure ต้องนำพิสูจน์ระดับไหน

บทเรียนจาก COVID-19 era:

• ศาลไทยและอนุญาโตตุลาการส่วนใหญ่ถือว่า pandemic ที่นำไปสู่คำสั่งรัฐบาลปิดพื้นที่ = force majeure แต่ต้องพิสูจน์ว่า pandemic นั้น ๆ เป็น direct cause ของ non-performance
• “ยากขึ้นกว่าเดิม” ไม่ใช่ force majeure — ต้อง “เป็นไปไม่ได้”
• Cyber attack / ransomware ที่ทำให้ระบบ production หยุดยังเป็น grey area ในกฎหมายไทย — สัญญาใหม่ควรระบุ cyber event เป็น listed event หรือ excluded event ให้ชัด

คำแนะนำสำหรับสัญญาเช่าเครื่องจักรปัจจุบัน: ระบุ pandemic + government order + cyber event เป็น listed force majeure event พร้อมกำหนด evidence requirement (เช่น ต้องมีราชกิจจานุเบกษา หรือคำสั่งราชการที่เป็นลายลักษณ์อักษร)

Checklist สำหรับ Procurement ก่อนเซ็นสัญญาเช่า

ตรวจสอบ force majeure clause ให้ครบ:

• [ ] มี definition ที่ชัดเจนพร้อม listed events และ catch-all ที่ตีความได้แคบ
• [ ] ระบุ notice period (แนะนำ 5–14 วันทำการ)
• [ ] มี obligation to mitigate สำหรับทั้งสองฝ่าย
• [ ] ระบุ payment suspension หรือ reduced rate ระหว่าง force majeure
• [ ] มี termination right เมื่อ force majeure เกิน threshold (แนะนำ 3 เดือน)
• [ ] Pandemic, government order, cyber event ถูกระบุหรือ excluded อย่างชัดเจน
• [ ] กำหนด governing law และ dispute resolution mechanism (Thai law / Thai arbitration)
• [ ] ระบุ force majeure ไม่ยกเว้น obligation ที่ค้างอยู่ก่อนเหตุการณ์เกิด (pre-existing obligations)

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Q1: ถ้าสัญญาไม่มี force majeure clause เลย จะเกิดอะไรขึ้น?

ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไทยยังรองรับ force majeure concept ตาม มาตรา 8 อยู่แม้ไม่มีใน contract แต่การพิสูจน์จะยากกว่าและใช้เวลานานกว่า การมี explicit clause ช่วยลด dispute time และค่าใช้จ่ายทางกฎหมายอย่างมีนัยสำคัญ

Q2: ผู้เช่าสามารถอ้าง force majeure เพื่อหยุดจ่ายค่าเช่าได้ไหม ถ้าโรงงานปิดชั่วคราว?

ขึ้นอยู่กับ clause ที่เจรจาไว้ ถ้ามี payment suspension clause ที่ผูกกับ inability to operate equipment = ใช่ ถ้าไม่มี clause นี้ ต้องพิสูจน์ว่า force majeure ทำให้ obligation เป็นไปไม่ได้ (impossible) ไม่ใช่แค่ยากขึ้น — standard ที่ต้องพิสูจน์สูงมาก

Q3: Rental supplier สามารถขึ้นราคากลางสัญญาอ้าง force majeure ได้ไหม?

ไม่ได้ force majeure ยกเว้น obligation ที่เป็นไปไม่ได้ ไม่ใช่เหตุให้ปรับ commercial terms ราคาค่าเช่าที่สูงขึ้นเพราะ material cost เป็น commercial risk ที่ supplier แบกรับอยู่แล้ว ถ้าสัญญามี price escalation clause นั่นเป็นคนละ mechanism กับ force majeure

Q4: ควรเลือก Thai law หรือ international arbitration สำหรับสัญญาเช่าเครื่องจักร?

สำหรับสัญญาเช่าที่มูลค่าต่ำกว่า 10 ล้านบาท Thai law + Thai Arbitration Institute (TAI) มักเพียงพอและประหยัดกว่า สำหรับสัญญาที่ซับซ้อนหรือมีคู่สัญญาต่างชาติ ควรพิจารณา Singapore International Arbitration Centre (SIAC) หรือ ICC Arbitration ที่ให้ enforce ได้ง่ายกว่าในระดับนานาชาติ

Q5: AERZEN มี standard force majeure clause อยู่ในสัญญาเช่าไหม?

AERZEN Rental Thailand มี standard rental agreement ที่รวม force majeure clause พร้อม definition, notice period, และ payment framework ที่ชัดเจน — สามารถขอดู draft agreement ล่วงหน้าก่อนตัดสินใจเช่า ทีม AERZEN พร้อม walk through ทุก clause เพื่อให้ procurement เข้าใจการคุ้มครองอย่างครบถ้วน

Q6: ถ้า force majeure เกิดฝั่ง supplier (เช่น AERZEN) ผู้เช่าได้รับการชดเชยอะไร?

ถ้า force majeure เกิดฝั่ง supplier และทำให้ delivery ล่าช้าหรือไม่สามารถส่งได้ payment obligation ของผู้เช่าจะถูก suspend ตามสัดส่วน สำหรับ AERZEN ซึ่งมีเครือข่าย AERZEN Group ทั่วโลก ความสามารถในการ source replacement unit จากเครือข่าย international เป็น buffer สำคัญที่ช่วยลดโอกาส force majeure เกิดฝั่ง supplier

ขั้นตอนถัดไป

Force majeure clause ที่ออกแบบดีคือการแบ่งความเสี่ยงที่ยุติธรรมระหว่างทั้งสองฝ่าย ไม่ใช่เครื่องมือที่ฝ่ายใดใช้หลีกเลี่ยงความรับผิดชอบ

AERZEN Rental Thailand พร้อมให้ข้อมูลเกี่ยวกับ contract terms และ risk allocation ในสัญญาเช่าเครื่องจักร ติดต่อทีมของเราเพื่อรับ draft agreement หรือขอคำปรึกษาก่อนตัดสินใจเช่า:

AERZEN Rental Thailand

• โทร (ออฟฟิศ): 038-015-488
• สายด่วน 24/7: 098-323-2626
• อีเมล: thai@aerzenrental.com
• เว็บไซต์: www.aerzenrentalth.com

Rent a solution. Expect performance.

About the Author

เขียนโดย Paradorn Wannasung · Master’s in Marketing Communication · AERZEN Rental Thailand

Paradorn Wannasung สำเร็จการศึกษาระดับปริญญาโท สาขา Marketing Communication และทำงานด้านการสื่อสารเชิงเทคนิคและการตลาดให้กับ AERZEN Rental Thailand บทความนี้นำเสนอข้อมูลเพื่อการศึกษาและไม่ใช่คำปรึกษาทางกฎหมาย สำหรับการตัดสินใจเกี่ยวกับสัญญาที่มีนัยสำคัญ ควรปรึกษาที่ปรึกษากฎหมายที่มีความเชี่ยวชาญด้านสัญญาพาณิชย์ไทย

แหล่งอ้างอิง

1. ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ไทย มาตรา 8 (Civil and Commercial Code of Thailand, Section 8 — Force Majeure). Available at: https://www.krisdika.go.th/libraryMenu (verified 2026-05-08)
2. Thai Arbitration Institute (TAI), Rules of Arbitration 2023. Office of the Judiciary, Thailand. Available at: https://www.thaitai.or.th/en/rules (verified 2026-05-08)